Ekki líta undan

Eftirfarandi er þýðing á grein sem birtist á vefsíðu Sidney Morning Herald. Ég þýði hana hér svo fleiri lesi hana því sumar greinar eru einfaldlega þess eðlis að enginn ætti að komast hjá því að lesa þær.

Ombeni er sein. Skólinn byrjar eftir 20 mínútur og hún á enn eftir að hafa til bækur Daniel, sonar hennar, útbúa nesti fyrir hann og sinna nokkrum húsverkum. Heimili hennar er tveggja herbergja moldarkofi í hæðunum sem umlykja Bukavu í austur-Kongó.

Það er hálftíma gangur frá húsi hennar að skóla Daniels og þar lagar hún kragann hans og kveður hann með kossi. Hann lítur í kringum sig til að fullvissa sig um að bekkjarfélagarnir sjái ekki til áður en hann endurgeldur henni ástúðina. Ombeni heldur för sinni áfram einn kílómetra áfram veginn þangað sem hún sækir sjálf skóla. Þetta er fyrsta árið hennar aftur í skóla og skólastjórinn segir að hún sé fyrirmyndarnemandi: „Bara ef allir væru eins og hún.“

Réttilega ætti Ombeni að vera að ljúka háskólanámi og mögulega velja úr vonbiðlum eða sækja um kennslustarf í borginni. En skólaganga hennar og lífsför urðu fyrir grimmilegri truflun fyrir fimm árum síðan.

Þá var hún venjuleg 15 ára stúlka með drauma um háskóla og betra líf. Heimili hennar var þorp í sveitinni og þegar hún var ekki að læra aðstoðaði hún hjálpaði hún til á ökrunum. Það var í eitt slíkt skipti sem uppreisnarhermenn rændu sakleysi hennar. Mánuðum saman var hún þræll þeirra, jafnt kynferðislega sem líkamlega, meðan þau bjuggu í búðum á ýmsum stöðum meðfram landamærum Rúanda. Þungaðri og vannærðri skiluðu uppreisnarmennirnir henni aftur í þorpið hennar svo foreldrar hennar gætu séð hana deyja.

En hún lifði af og nú, fimm árum síðar, er hún að tína upp brotin.

Þetta hefur ekki verið aðvelt. Heimamönnum stendur stuggur af syni hennar því þeir telja víst að hann taki upp persónuleika föður síns þegar hann vex úr grasi. Ombeni segir að hún finni augu fólks á sér alltaf þegar þau yfirgefa húsið og að hún óttist um öryggi hans ef hún getur ekki flutt með hann á brott.

Daniel hefur engan skilning á þessum aðstæðum, enda aðeins fjögurra ára. Honum líkar vel í skólanum og semur vel við alla á leikvellinum. Á næsta ári byrjar móðir hans í kennaranámi. Tveim árum síðar vonast hún til að hafa safnað nægum peningum til að yfirgefa þorpið og kaupa hús á öruggum stað. Ný byrjun. Þrátt fyrir allt telur hún sig heppna. Víðs vegar meðfram austurlandamærum Kongó þjáist fjöldi fólks í vítisvist kynferðislegrar og líkamlegrar misnotkunar. Hryllingurinn viðgengst vegna skeytingarleysis heimsbyggðarinnar og áhugaleysis pólitíkusa vegna áratuga ófriðar sem þarna hefur geisað.

Gerendurnir eru meðal annars Interahamwe sem eru Hútú-stríðsmenn sem flúðu nágrannaríkið Rúanda árið 1994 eftir að hafa framið þar þjóðarmorð, Kongó-herinn, handahófskenndur samtíningur vopnaðra borgara, jafnvel friðargæsluliðar Sameinuðu þjóðanna og í auknum mæli almennir borgarar.

Christine Schuler Deschryvr, sem vinnur fyrir þýska hjálparstofnun og talar ötullega máli fórnarlamba segir að erfitt sé að benda á gerendur. „Þeir eru allir að nauðga konum,“ segir hún. „Þetta er þjóðaríþrótt. Hver maður í einkennisbúningi er óvinur kvenna.“

Vandamálin eiga sér rætur í þjóðarmorðunum í Rúanda árið 1994, þegar þúsundir fórnarlamba og gerenda flúðu yfir landamærin. Allt að 10.000 uppreisnarmenn frá Rúanda eru enn í Kongó og hafast við nálægt landamærunum þar sem þeir herja á íbúana. Rúanda vill ekki fá þá aftur og þó þeir mættu það vilja margir ekki snúa til baka. Kongó-herinn virðist skorta annað hvort afl eða vilja til að fjarlægja uppreisnarmennina með valdi. Hermennirnir hafa ekki fengið greitt mánuðum saman og grípa því sjálfir til þess ráðs að ræna og rupla. Uppreisnarhermennirnir fá því að vera áfram að brjóta heimamenn niður bæði félagslega og kynferðislega, óáreittir af hernum.

Gengdarlaust niðurbrotið heldur áfram á ótrúlegum skala. Ef einhverjir nást hljóta þeir litla refsinsu, þökk sé gölluðum og úreltum lögum. Árásirnar verða fleiri og ógeðfelldari með hverjum deginum og kynferðislegt ofbeldi breytist í venju án þess að nokkur geri neitt í málinu.

„Darfur er ekkert í samanburði við það sem gengur á í Kongó,“ segir Schuler Deschryver, sem þrátt fyrir ítrekaðar líflátshótanir heldur áfram að berjast fyrir hönd kvenna í Kongó. „Faðir minn stofnaði þjóðgarðinn í Rúanda, sem er heimili Silfurbaka, górillutegundar í útrýmingarhættu. Í stríðinu sem geisaði var ein górilla drepin. Þegar það gerðist söfnuðust milljónir dollara á innan við tveim sólarhringum til að tryggja verndun þeirra górilla sem eftir voru. Hvers vegna gerir enginn það sama fyrir konurnar? Ég get sagt þér að það er vegna þess að í augum alþjóðasamfélagsins vegur líf dýra þyngra en manneskju í þessum heimshluta.“

Schuler Deschryver er ekki ein um reiðina, en nokkrum kílómetrum frá henni, á útjaðri Bukavu, vinnur Dr. Denis Mukwege með fórnarlömbum kynferðisofbeldis. Hann rekur Panzi spítalann sem var settur upp árið 1999 til að sinna neyðaraðstoð í Afríkustríðinu svokallaða, og á því rúmast 350 sjúklingar. Á hverjum degi koma 10 tilfelli inn á spítalann þar sem fórnarlömbin eru allt niður í níu ára gömul, svo illa sködduð að lýtaaðgerða er oft þörf. Fórnarlömbin sitja á bekkjum á hlandlyktandi göngum spítalans, ein og óttaslegin. Ef maður nær augnsambandi, þá sést ekkert. Engin svipbrigði, engin viðurkenning, engin bros – bara staðfesting á að bak við tómt augnaráðið liggur mikil þjáning.

Mukwege getur ekki sagt til um það með vissu hvort árásirnar eru að aukast. Á spítalanum gera þau ráð fyrir að sjá aðeins um 10 prósent fórnarlambanna en viss mynstur eru farin að sjást. Árásarmenn má greina í sundur eftir þeim aðferðum sem þeir beita: Einn hópur ber sig þannig að eftir að þeir hafa nauðgað konu eða stúlku að þeir setja byssuhlaup í leggöng hennar og hleypa af. Þannig eyðileggja þeir leggöng hennar, þvagblöðru, endaþarm og valda miklum blóðmissi. Sumir neyða menn með vopnavaldi til að nauðga mæðrum sínum eða systrum, oft fyrir framan allt samfélagið. Stór hluti brotamannanna er vitandi HIV smitaður og reynir markvisst að smita sem flesta.

Þetta eru ekki handahófskennd tilvik mannlegrar illsku og viðbjóðs. Þetta er skipulögð kynferðisleg og félagsleg eyðing heilla samfélaga í austur-Kongó. Og lítið virðist vera gert til að stöðva það.

„Ég hef séð menn sem eru gjörsamlega glataðir,“ segir Mukwege. „Tilfinningalega eyðilagðir og ófærir um að halda áfram eftir að þeir hafa horft upp á eyðileggingu eiginkvenna sinna og í kjölfarið eyðileggingu fjölskyldna sinna. Þeir eru um alla tíð þjakaðir af hugsunum sínum. „Ég naugaði konu minni og fjölskyldu og stöðvaði það ekki.“ Sumir menn flýja og yfirgefa fjölskyldu sína. Í þau skipti sem glæpamennirnir drepa fórnarlömb sín ekki strax gera þeir það hægt og sársaukafullt. Ekki bara líkamlega, heldur líka sálrænt og tilfinningalega. Þetta er eyðilegging samfélags.“

Breskir og bandarískir fréttamenn hafa farið um Panzi en Mukwege segir það ekki hafa breytt neinu. Spítalinn þarf samt enn að vísa frá fórnarlömbum og gerendurnir þurfa sjaldan að svara til saka. „Ég hef talað við alla alþjóðlega fréttamenn sem hafa heimsótt okkur en nauðganirnar halda samt áfram. Ég þarf að halda í vonina því annars myndi ég einfaldlega leggja niður störf.“

„Ég veit að þetta ástand er hægt að leysa ef fólk lætur sig málið varða og alþjóðlegur pólitískur vilji er að baki. Við getum ekki hunsað það sem gerist hér og sagt það bara vera afríska villimennsku eins og stundum er gert.“

Reiði hans og gremja eru greinileg en nú er hann kallaður í burtu og fyrir utan stofuna hefur myndast röð stúlkna sem vilja segja sögu sína.

Chibalonza Nsinire, 16 ára, var sofandi þegar Interhamwe komu. Þegar þeir höfðu bundið hendur hennar var hún leidd út í skóg og á þriggja daga tímabili skiptust mennirnir á að nauðga henni og öðrum konum. Að nauðgununum loknum voru konurnar neyddar til að útbúa máltíðir fyrir mennina úr mat sem hafði verið rænt úr þeirra eigin húsum.

Mugoli Muhamiri átti von á brúðkaupsgestum þegar hún svaraði banki á útidyrnar fyrir sex mánuðum. Í stað ættingja ruddist hópur manna inn og gekk berserksgang. Þeir bundu hana og mennirnir skiptust á að nauðga henni. Útundan sér sá hún þá skera manninn hennar á háls og tveim börnum hennar misþyrmt. Þau voru tveggja ára. Hún segist hafa talið sjö menn sem nauðguðu henni áður en hún missti meðvitund. Nú snýst öll hennar tilvera um eina eftirlifandi barnið hennar, Stephen, sem ekkert veit um HIV-vírusinn sem sýkir nú líkama móður hans.

„Ég hef fengið góða læknisaðstoð hér, en ég veit að einn daginn verð ég að deyja. Ég get ekki haldið HIV-lyfjunum niðri því ég engan mat. Ég vorkenni barninu mínu sem verður eftir, því hann mun hvorki eiga móður né föður. Það gerir mig afar sorgmædda.“

Furaha Tajiri er 15 ára kasólétt stúlka úr Ninja-héraðinu. Hermennirnir komu til hennar að nóttu, bundu hana á höndum og hófu að berja hana og foreldra hennar ítrekað. „Svo sá ég þá drepa foreldra mína,“ segir hún.

„Að þessu loknu fóru þeir með mig út í skóg. Þar byrjuðu þeir að nauðga mér. Ég taldi 17 menn sem réðust á mig. Mér var haldið í skóginum í 6 mánuði og á hverjum degi var mér nauðgað af tveim mönnum.“

Furaha fæddi barn deginum eftir að hún sagði sögu sína. Hún var viti sínu fjær og skorti mat. Án eiginmanns eða fjölskyldu var hún vel meðvituð um að erfiðir tímar lægju framundan.

Um alla austur-Kongó voru sögurnar jafn hryllilegar. Það er lítil von og lítið um farsæl endalok. Orð eins og endurhæfing og réttlæti eru ekki lengur hluti af orðaforðanum.

Einn hópur sem reynir að hjálpa eru Írsku hjálparsamtökin Trocaire, sem vilja meina að Sameinuðu þjóðirnar eigi að fylgjast með og gæta svæðanna sem mest mæðir á og vernda konurnar og litlu stúlkurnar. Samtökin vilja einnig meina að yfirvöld í Kongó beri ábyrgð á því að finna lausn á deilunni í austri og virði um leið mannréttindi þeirra sem eiga í hlut.

Mörgum sem vinna á þessum slóðum virðist eyðileggingin algjör og verkið yfirþyrmandi. Tilraunir til að kljást við ástandið rétt snerta yfirborðið í þessu landi sem er ríkt af náttúruauðlindum en fátækt af hjálp. Í austur-Kongó eru færri en 50 hjálparsamtök en hinu megin við landamærin, í Rúanda, er krökkt af þeim.

Í safni í Kigali, sem stofnað var til minningar um þjóðarmorðin í Rúanda, sagði fyrrverandi aðalritari Sameinuðu þjóðanna, Kofi Annan, að hann væri fullur eftirsjár vegna ódæðanna árið 1994 þegar 1 milljón Rúanda-manna létu lífið meðan Sameinuðu þjóðirnar stóðu vaktina. Heimurinn hefði getað og átti að gera meira. Þrátt fyrir þetta eru 17.000 hermenn frá Sameinuðu þjóðunum í Kongó og steinsnar frá herbúðum þeirra eru viðkvæmustu einstaklingar samfélagsins skipulega eyðilagðir.

Fyrir tveim árum síðan heimsótti John Holmes, yfirmaður mannúðarmála hjá Sameinuðu Þjóðunum, Panzi og fylltist hryllingi er hann heyrði sögurnar og sá ástandið. Hann hitti einnig Christine Schuler Deschryver, sem venjulega kemur fram sem yfirveguð og diplómatísk en á þeim tímapunkti gat hún ekki meir. „Ég sagði honum að hér ætti sér stað helför. Ég var mjög hvöss og ágeng. Ég sagði: „Þú ert í Kongó, en hvað ertu að gera? þú komst á spítalann og eins og allir aðrir þá græturðu. Og eins og allir aðrir þá ferðu. Og eins og allir aðrir, þá heyrum við aldrei frá þér framar.““

—-
Grein þessi er þýdd í næturhúmi og fyrirfram biðst ég velvirðingar á villum.

Styrmir Barkarson